POPIA Compliance for Credit Data | Afrika Boroa Tataiso

Litsebi tsa mekitlane li sebetsana le tse ling tsa lintlha tsa bohlokoa ka ho fetesisa tsa batho Afrika Boroa - nalane ea mekoloto, lintlha tsa chelete e kenang, lethathamo le lebe, lintlha tsa boitsebiso. POPIA (The Protection of Personal Information Act, Act 4 of 2013) e beha melao e thata mabapi le hore na data ena e tlameha ho bokelloa joang, ho sebetsoe, ho bolokoe le ho arolelanoa joang. Bakeng sa baabi ba mekitlane, baeletsi ba mekitlane, le barekisi, ho latela melao ea POPIA ha se taba e fapaneng le ts’ebetso ea mekitlane - e kenyelelitsoe lits’ebetsong tsohle tsa ofisi, tlhahlobo e ngoe le e ngoe, le rekoto e ngoe le e ngoe e bolokiloeng.

Molao ona o ile oa qala ho sebetsa ka botlalo ka la 1 Phupu 2021, ‘me Molaoli oa Litaba esale a ntse a tiisa hore o latela melao ho tloha ka nako eo. Litsebi tsa mekitlane tse sebetsanang le tlhahisoleseling ea botho li tlameha ho utloisisa boitlamo ba tsona e le mekha e ikarabellang kapa basebetsi, ho kenya ts’ebetsong mehato e nepahetseng ea ts’ireletso, le ho netefatsa hore litumellano tsa ts’ebetso ea data li teng le bafani ba litšebeletso. Ho se ikobele melao ho na le likotlo tse kholo: likotlo tse fihlang ho R10 milione, ho hlola chankaneng lilemo tse 10, kapa ka bobeli. Habohlokoa le ho feta, tlolo ea molao ea data e ka senya ts’epo ea bareki, ea tsosa lipatlisiso tsa taolo, ‘me ea pepesetsa lifeme melatong ea sechaba.

Ho lumellana ha POPIA ho thulana le litlamo tse ling tsa taolo. Molao oa Naha oa Mokoloto e hloka hore bafani ba mekitlane ba etse litlhahlobo tsa ho khona ho lefella litšenyehelo ba sebelisa lintlha tsa credit bureau, ha POPIA e laola hore na data eo e tlameha ho sireletsoa joang. Melawana ya Credit Bureau e hlakisa dinako tsa ho boloka, athe POPIA e hloka hore data e se bewe nako e telele ho feta kamoo ho hlokehang. Ho utloisisa likhohlano tsena ho bohlokoa ho litsebi tsa mekoloto tse batlang ho sebetsa ka molao le ho sireletsa bareki ba bona le likhoebo tsa bona.

Seo POPIA e se Hlokang - The Basics

POPIA e theha maemo a robeli bakeng sa ho sebetsa ka molao litaba tsa motho. Maemo ana a sebetsa ho tlhahisoleseding eohle ea botho, empa a nka bohlokoa bo itseng ha o sebetsana le lintlha tsa mokitlane, tse kenyeletsang histori ea lichelete, mekhoa ea ho lefa, lethathamo le lebe, le boitsebiso ba boitsebiso bo ka sebelisoang bakeng sa bomenemene kapa khethollo haeba e sa sebetsoe hantle.

Boemo ba pele ke boikarabello. Mokha o ikarabellang o tlameha ho etsa bonnete ba hore o latela maemo ohle bakeng sa ts’ebetso e molaong ‘me o tlameha ho bonts’a tumellano eo. Sena se bolela ho ba le maano, litsamaiso, le litsamaiso tse bonts’ang hore na boitlamo ba POPIA bo fihleloa joang. Bakeng sa litsebi tsa mekoloto, boikarabello bo hloka maano a semmuso a ts’ireletso ea data, mehato ea ts’ireletso e tlalehiloeng, le mekhoa e hlakileng ea ho sebetsana le likopo tsa litaba tsa data. Ha ho etsoa liphuputso kapa ho hlaha litletlebo, lifeme li tlameha ho bontša hore li nkile boikarabelo ba ho latela melao ka botebo.

Meeli ea ho sebetsa e hloka hore tlhahisoleseling e bokelloe feela bakeng sa morero o itseng, o hlalositsoeng ka ho hlaka, le o molaong, le hore ts’ebetso e lekanyetsoe ho se hlokahalang molemong oo. Litsebi tsa mekitlane li ke ke tsa bokella lintlha tse ngata ho feta tse hlokahalang bakeng sa tlhahlobo ea mokoloto, li ke ke tsa sebelisa lintlha molemong oa merero e meng ntle le tse senotsoeng ho taba ea data, ‘me ha li khone ho boloka data nako e telele ho feta kamoo ho hlokahalang. Boemo bona bo ama ka ho toba tsela eo litlaleho tsa lefapha la mekitlane li sebelisoang ka eona: ho hula tlaleho e felletseng ha ho hlokahala tlhahisoleseling feela ho ka tlola moeli oa ts’ebetso, mme ho sebelisa data ea bureau molemong oa ho bapatsa ntle le tumello ho ka tlola boemo bona.

Tlhaloso ea morero e bolela hore mokha o ikarabellang o tlameha ho tsebisa taba ea data mabapi le morero oa ho bokella nakong ea pokello. Bakeng sa litsebi tsa mekitlane, hangata sena se etsahala ha bareki ba etsa kopo ea litšebeletso tsa tlhabollo ea mokoloto kapa tsa mekoloto. Sepheo e tlameha ho ba se tobileng: “ho lekola hore na u na le mokoloto oa hau oa mofuta ofe” hoa amoheleha, athe “bakeng sa merero ea khoebo” e sa hlaka haholo. Bareki ba tlameha ho utloisisa hore na hobaneng data ea bona e bokelloa le hore na e tla sebelisoa joang.

Meeli e meng ea ts’ebetso e thibela mokhoa oo data e ka sebelisoang ka mor’a pokello ea pele. Haeba mofani oa mokoloto a bokella lintlha bakeng sa tlhahlobo ea ho khona ho rekoa, ho sebelisa data eona eo hamorao molemong oa ho bapatsa ho hloka tumello kapa motheo o mong o molaong. Litsebi tsa mekitlane li tlameha ho hlaka mabapi le merero eo data e bokelloang ka eona ‘me e ke ke ea atolosa merero eo ntle le mabaka kapa tumello.

Boleng ba tlhahisoleseling bo hloka hore tlhaiso-leseling ea hau e be e felletseng, e nepahale, e se ke ea khelosa, le ea morao-rao. Bakeng sa ditsebi tsa mekitlane, sena se bolela ho netefatsa hore ditlaleho tsa credit bureau ke tsa moraorao, ditekolo di theilwe hodima data e nepahetseng, le hore direkoto di bontsha boemo ba nnete ba boemo ba mokoloto ba moreki. Ho sebelisa litlaleho tsa ofisi ea khale kapa ho hloleha ho nchafatsa lirekoto ha litaba tse ncha li fumaneha ho tlola boemo bona.

Ho bua pepenene ho hloka pepenene mabapi le hore na tlhahisoleseling ea hau e sebetsoa joang. Litsebi tsa mekitlane li tlameha ho tsebisa lihlooho tsa data mabapi le hore na data e bokelloa ho mang, e fumanoa ho mang, e sebelisoa joang, le hore na ke mang ea ka e fihlelang. Litsebiso tsa lekunutu le lipehelo tsa ts’ebeletso li tlameha ho hlalosa mekhoa ena ka ho hlaka. Ha bareki ba kopa tlhahisoleseling mabapi le hore na data ea bona e sebetsoa joang, lifeme li tlameha ho arabela kapele le ka nepo.

Litšireletso tsa ts’ireletso mohlomong ke boemo bo bohlokoa ka ho fetisisa ba data ea mokitlane. POPIA e hloka mehato e loketseng ea botekgeniki le ea mokhatlo ho thibela tahlehelo, tšenyo, kapa phihlello e sa lumelloeng ea boitsebiso ba motho. Bakeng sa lintlha tsa mokoloto, sena se bolela ho patala ha u phomotse ho sebelisa litekanyetso tse matla tse kang AES-256, eNCRyption ha u sebelisa TLS, taolo ea phihlello e thehiloeng ho karolo ho lekanyetsa hore na ke mang ea ka bonang kapa a sebelisa data, li-log logs ho latela phihlello le liphetoho, le moo ho loketseng, netefatso ea lintlha tse ngata ho thibela phihlello e sa lumelloeng. Mehato ea ts’ireletso e tlameha ho lekana le kutloisiso ea data, ‘me lintlha tsa mokoloto li har’a mekhahlelo e hlokolosi haholo.

Ho nka karolo ha litaba tsa data ho fa batho litokelo tsa ho fumana litaba tsa bona, ho kopa tokiso ea data e fosahetseng, le ho hana ho sebetsa maemong a itseng. Litsebi tsa mekitlane li tlameha ho ba le mekhoa ea ho sebetsana le likopo tsena hang-hang. Ha bareki ba kopa phihlello ea lintlha tsa bona tsa mekoloto kapa liqeto tse phephetsang, lifeme li tlameha ho khona ho fumana le ho fana ka tlhahisoleseling e nepahetseng ka nepo. Litsamaiso tse behang data bohareng le tse fanang ka phihlello e ka batloang li tšehetsa litlamo tsena ho feta lifaele tse hasantsoeng.

Mokha o Boikarabello vs Opereishene

Ho utloisisa phapang lipakeng tsa karolo e ikarabellang le mesebetsi ea mopalami ho bohlokoa bakeng sa litsebi tsa mekoloto tse sebelisang sethala sa software, lits’ebeletso tsa credit bureau, kapa bafani ba bang ba mekhatlo e meng. Phapang ena e bontša hore na ke mang ea jereng boikarabelo ba ho latela melao, hore na ke likonteraka life tse tlamehang ho ba teng, le hore na boikarabello bo ajoa joang haeba tlōlo ea molao e etsahala.

Motho ea ikarabellang ke motho kapa mokhatlo o khethang sepheo le mekhoa ea ho sebetsana le tlhahisoleseling ea hau. Boemong ba mekitlane, bafani ba mekitlane, baeletsi ba mekitlane, le barekisi ba mekitlane hangata ke batho ba nang le boikarabelo hobane ke bona ba etsang qeto ea hore na ke hobane’ng ha lintlha tsa mokitlane li bokelloa le hore na li sebelisoa joang. Ba etsa qeto ea hore tlhahlobo ea ho khona ho lefella chelete e ea hlokahala, ba etsa qeto ea hore na ba tla hula boitsebiso bofe ho tsoa liofising tsa mekitlane, ‘me ba etsa qeto ea hore na boitsebiso boo bo hlahisa liqeto joang.

Mosebeletsi o sebetsana le tlhahisoleseding ea botho molemong oa motho ea ikarabellang tlas’a konteraka kapa taelo. Basebelisi ha ba tsebe morero kapa mokhoa oa ho sebetsa - ba latela litaelo tse tsoang ho mokha o ikarabellang. Barekisi ba li-software, li-credit bureaux, cloud hosting providers, le bafani ba bang ba litšebeletso hangata ba sebetsa e le basebetsi ha ba sebetsana le lintlha tsa mokitlane molemong oa litsebi tsa mekoloto.

Phapang e ba ea bohlokoa ha ho nahanoa hore na ke mang ea sebelisang linotlolo tsa API ho fihlella data ea bureau ea mekoloto. Ha mofani oa mokoloto a sebelisa linotlolo tsa bona tsa API ho hula litlaleho ka sethala sa software, morekisi oa software o sebetsa joalo ka opareitara. Morekisi o sebetsana le data lebitsong la mofani oa mokoloto, a latela litaelo tsa mofani oa chelete, empa mofani e ntse e le eena ea ikarabellang. Morekisi o tlameha ho ikamahanya le POPIA joalo ka opareitara, empa boikarabello ba ho qetela bo matsohong a mofani oa mokoloto.

Ha morekisi oa software a sebelisa linotlolo tsa bona tsa API mme a fana ka litlaleho tse huleloang esale pele kapa lintlha tse kopaneng ho bareki, tokisetso e ka ba thata ho feta. Maemong a mang, sena se theha kamano e kopanetsoeng ea mokha moo mahlakore ka bobeli a khethang likarolo tsa ts’ebetso. Morekisi o etsa qeto ea hore na data e bokelloa le ho kopanngoa joang, ha moreki a etsa qeto ea hore na e sebelisoa joang bakeng sa litlhahlobo. Litokisetso tse kopaneng tsa mokha tse ikarabellang li hloka litumellano tse hlakileng mabapi le boikarabello bo fapaneng, boikarabello, le boitlamo ba ho latela melao.

Mokha o ikarabellang o lula a ikarabella bakeng sa ho latela melao le ha basebelisi ba ameha. Sena se bolela hore litsebi tsa mekitlane li tlameha ho sebetsa ka hloko ho basebetsi, ho netefatsa hore likonteraka tse nepahetseng li teng, le ho netefatsa hore basebetsi ba kenya tšebetsong mehato e lekaneng ea tšireletso. Haeba opareitara e tlola POPIA, mokga o ikarabellang o ntse a ka jara boikarabelo haeba a hlolehile ho okamela kapa haeba kamano ya opareitara e ne e sa hlophiswa hantle.

Litumellano tsa ts’ebetso ea data (DPAs) li bohlokoa bakeng sa ho hlalosa kamano ea opareitara. Litumellano tsena li tlameha ho hlakisa boitlamo ba opareitara, litlhoko tsa ts’ireletso, boitlamo ba lekunutu, meeli ea tšebeliso, mekhoa ea tsebiso ea tlōlo ea molao, le tlhaloso e hlakileng ea mesebetsi. Ntle le DPA e hlophisitsoeng, kamano ea opareitara ha e hlake, litlamo tsa ho latela melao ha lia hlaka, ‘me kabo ea likoloto e ba bothata.

Tumellano le Motheo o Sebeletsoeng oa Litsi tsa Litsi tsa Mekitlane

POPIA e hloka hore tlhahisoleseling ea motho e sebetsoe ka molao, ho bolelang hore ho tlameha ho be le motheo o molaong oa ho sebetsa. Tumello ke motheo o le mong o molaong, empa ha se kamehla e hlokehang kapa e lekaneng ka bo eona. Bakeng sa litsebi tsa mekitlane, ho utloisisa hore na tumello e hlokahala neng le hore na ho na le metheo e meng ea molao e sebetsang ke ea bohlokoa bakeng sa ts’ebetso e lumellanang.

Molao oa Naha oa Mekitlane o fana ka motheo o khethehileng oa molao oa ho hula litlaleho tsa mekitlane e le karolo ea litlhahlobo tsa ho khona ho li lefella. Karolo ea 81 ea NCA e hloka hore bafani ba mekitlane ba etse litlhahlobo tsa ho khona ho khona ho lefella chelete pele ba ka atolosoa ka mokitlane, ‘me hangata litlhahlobo tsena li hloka boitsebiso ba setsi sa mekitlane. Tlhokahalo ena ea NCA e theha motheo o molaong oa ho sebetsana le data ea mokoloto tlas’a PPIA, le ntle le tumello e hlakileng, hobane ts’ebetso ea hlokahala ho latela tlamo ea molao.

Leha ho le joalo, sena ha se felise litlhoko tsohle tsa tumello. Bareki ka kakaretso ba lumela ho hlahlojoa ha mekitlane ha ba etsa kopo ea litšebeletso tsa tlhabollo ea mokitlane kapa mekoloto, ‘me tumello ena hangata e fumanoa ka liforomo tsa kopo kapa lipehelo tsa ts’ebeletso. Tumello e tlameha ho tsebisoa: bareki ba tlameha ho utloisisa hore data ea bona ea mekoloto e tla fihlelleha, hore na ho tla botsoa liofisi life, le hore na tlhahisoleseling e tla sebelisoa joang. Puo ea tumello e sa hlakang kapa e patiloeng e baka kotsi ea ho latela melao.

Tumello e boetse e tlameha ho ba e tobileng. Tumello e akaretsang ea ho “sebetsa tlhahisoleseling ea motho” ha ea lekana - tumello e lokela ho hlakisa hore ho tla ntšoa litlaleho tsa credit bureau, hore na ke bafe bafani ba tla botsoa, le hore tlhahisoleseling e tla sebelisoa bakeng sa tlhahlobo ea ho khona ho lefella kapa merero ea tlhabollo ea likoloto. Ha litsebi tsa mekoloto li sebelisa li- bureaux tse ngata kapa li hula litlaleho ho tsoa ho bafani ba kang Experian, Datanamix, kapa TransUnion, tumello e lokela ho bonahatsa sena.

Mokha o ikarabellang o tlameha ho etsa bonnete ba hore litumellano tsohle tse hlokahalang le metheo e molaong li fumanoa pele ts’ebetso e qala. Sena se bolela ho netefatsa hore liforomo tsa kopo li kenyelletsa puo e loketseng ea tumello, hore lipehelo tsa ts’ebeletso li hlakile mabapi le ts’ebetso ea data, le hore basebetsi ba utloisisa ha tumello e hlokoa le ha litlamo tsa NCA li fana ka motheo o molaong. Ho itšetleha ka tumello e nahanoang kapa ho hloleha ho fumana tumello e nepahetseng ho baka kotsi ea ho latela melao.

Khokahano lipakeng tsa boitlamo ba NCA le tumello ea POPIA e bolela hore litsebi tsa mekitlane li tlameha ho leka-lekanya litlhoko tse ngata. Ba tlameha ho sebelisa lintlha tsa mokoloto ho etsa litlhahlobo tse nepahetseng tsa ho khona ho khona ho lefella (tlhoko ea NCA) ha ba ntse ba netefatsa hore ts’ebetso e molaong le hore bafo ba datha ba tsebisoa (tlhoko ea POPIA). Tekanyo ena e ka finyelloa ha tumello e fumanoa ka nepo le ha ts’ebetso e lekanyelitsoe ho se hlokahalang molemong oa tlhahlobo ea mokoloto.

Ha lintlha tsa mokitlane li sebelisetsoa merero e fetang tekolo ea pele - mohlala, bakeng sa tlhahlobo e tsoelang pele, ho bapatsa, kapa ho arolelana le batho ba boraro - ho ka hlokahala tumello e eketsehileng kapa metheo e meng e molaong. Litsebi tsa mekoloto li ke ke tsa nahana hore tumello ea pele e akaretsa ts’ebeliso eohle ea nako e tlang. Sepheo se seng le se seng se secha se hloka tokafatso tlas’a maemo a POPIA bakeng sa ts’ebetso e molaong.

Litlhoko tsa Tšireletso bakeng sa Data ea Mokitlane

POPIA e hloka hore mekha e ikarabellang e kenye tšebetsong mehato e nepahetseng ea tekheniki le ea mokhatlo ho sireletsa tlhahisoleseling khahlanong le tahlehelo, tšenyo, kapa phihlello e sa lumelloeng. Bakeng sa lintlha tsa mokoloto, tse kenyelletsang nalane ea lichelete, tlhaiso-leseling ea boitsebiso, le mekhoa ea ho lefa, boitlamo bona ba ts’ireletso ha bo ka rekisoa. Litlamorao tsa tlōlo ea molao li ka ba matla haholo: likotlo tsa taolo, melato ea sechaba, tahlehelo ea tšepo ea bareki, le bosholu ba boitsebiso bo ka bang teng kapa bomenemene bo amang bareki.

ENCRyption nakong ea phomolo ke ea bohlokoa. Lintlha tsa mokoloto tse bolokiloeng litsing tsa polokelo ea litaba, lits’ebetso tsa lifaele, kapa li-backups li tlameha ho ngolisoa ho sebelisoa litekanyetso tse matla joalo ka AES-256. Sena se tiisa hore haeba mecha ea litaba ea polokelo e lahlehile, e utsuoa, kapa e fumaneha ntle le tumello, data e lula e sirelelitsoe. Litsebi tsa mekitlane tse bolokang litlaleho tsa ofisi, lirekoto tsa tlhahlobo, kapa lifaele tsa bareki li tlameha ho netefatsa hore encryption e kengoa ts’ebetsong sebakeng sa polokelo, eseng feela maemong a kopo.

ENCRyption in transit e sireletsa data ha e ntse e tsamaea lipakeng tsa sistimi. Ha litlaleho tsa credit bureau li huloa ka API, ha data e fetisoa lipakeng tsa lits’ebetso tsa bareki le li-server, kapa ha tlhahisoleseling e arolelanoa le batho ba boraro, ho tlameha ho sebelisoa encryption ea TLS. Liprothokholo tsa khale joalo ka SSL kapa likhokahano tsa HTTP tse sa ngolisoang ha lia lekana ‘me li baka kotsi e kholo ea ts’ireletso.

Role-based access control (RBAC) e beha meeli ea hore na ke mang ea ka shebang, a fetola, kapa a sebelisa data ea mokoloto. Ha se basebeletsi bohle ba hlokang ho fihlella data eohle. Bahlahlobi ba mekitlane ba ka hloka phihlello ea litlaleho tsa liofisi bakeng sa litlhahlobo, empa ba kanna ba se hloke ho fihlella lifaele tsohle tsa bareki. Basebeletsi ba tsamaiso ba kanna ba hloka phihlello ea lirekoto tsa bareki empa eseng ho data ea bohlokoa ea lichelete. RBAC e netefatsa hore phihlello e fuoa feela ba e hlokang bakeng sa mesebetsi ea bona, ho fokotsa kotsi ea phihlello e sa lumelloeng kapa tšebeliso e mpe.

Audit logs e latela hore na ke mang ea fumaneng data efe, neng, le sepheo sefe. Li-log tsena li bohlokoa bakeng sa ts’ireletso le ho latela melao. Ha litlolo li etsahala kapa ha ho etsoa likopo tsa phihlello ea litaba tsa data, litlaleho tsa tlhahlobo li thusa ho tseba se etsahetseng le hore na ke mang ea amehang. Bakeng sa litsebi tsa mekitlane, litsela tse akaretsang tsa tlhahlobo e boetse e tšehetsa melao ea National Credit Act ka ho bontša hore na liqeto li entsoe joang le hore na ho nahanoa lintlha life.

Netefatso e matla e thibela phihlello e sa lumelloeng ea lits’ebetso tse sebetsanang le data ea mokoloto. Multi-factor authentication (MFA) e khothalelitsoe, haholo-holo bakeng sa li-account tsa tsamaiso kapa litsamaiso tse nang le tlhaiso-leseling e tebileng. Li-password feela ha lia lekana - lintlha tse ling tse kang likhoutu tsa nako e le ‘ngoe, netefatso ea biometric, kapa li-tokens tsa hardware li fokotsa haholo kotsi ea ho sekisetsa ak’haonte.

Litikoloho tse arohaneng li netefatsa hore data ea mokoloto e arotsoe ho litsamaiso tse ling le hore phihlello e laoloa ka li-interfaces tse hlalositsoeng. Libaka tsa nts’etsopele, liteko le tlhahiso li lokela ho aroloa, ‘me lintlha tsa tlhahiso ha lia lokela ho sebelisoa libakeng tseo e seng tsa tlhahiso ntle le ho pata mabitso kapa ho pata. Sena se fokotsa kotsi ea ho pepeseha ka tsietsi kapa tšebeliso e mpe.

Merero ea karabelo ea liketsahalo e ea hlokahala ho sebetsana le litlolo tsa data ka nepo. Ha litlolo li etsahala, nako e bohlokoa. Litsebi tsa mekitlane li tlameha ho ba le mekhoa ea ho bona litlolo tsa molao, tse nang le tšenyo, ho tsebisa ba amehang, le ho tlaleha ho Molaoli oa Tlhahisoleseding. POPIA e hloka hore tlolo ea molao ea data e tlaleheloe molaoli le ho litaba tsa litaba ntle le tieho e sa hlokahaleng, le hore ba ikarabellang ba nke mehato e utloahalang ho fokotsa kotsi.

Mekhoa ea tsebiso ea tlolo ea data e tlameha ho ngoloa le ho lekoa. The Information Regulator e lebeletse ho tsebisoa ka tlōlo ea molao e behang kotsi ho litokelo tsa bafo ba data, ‘me tsebiso e tlameha ho kenyelletsa lintlha tse mabapi le tlōlo ea molao, lihlopha tsa boitsebiso bo amehang, liphello tse ka hlahang, le mehato e nkiloeng kapa e sisintsoeng ho rarolla tlōlo ea molao. Barupeluoa ba datha le bona ba tlameha ho tsebisoa ntle le haeba ho tlola molao ho sa bonahale ho baka kotsi, mme tsebiso e tlameha ho ba eletsa ka litokelo tsa bona le mehato eo ba ka e nkang ho itšireletsa.

Mehato ena ea tšireletso ha se taba ea boikhethelo. Litsebi tsa mekitlane tse sebetsanang le lintlha tsa mekitlane li tlameha ho li kenya tšebetsong e le karolo ea boitlamo ba tsona ba POPIA. Litsamaiso tse entsoeng ho nahanoa ka ts’ireletso ho tloha qalong li sebetsa ho feta mehato ea ts’ireletso e khutliselitsoeng morao, ‘me lifeme tse nkang ts’ireletso e le tlhokahalo ea mantlha ho e-na le ho nahana ka morao ho fokotsa kotsi ea ho latela melao le kotsi ea ts’ebetso.

Ho boloka data le Tokelo ea ho Hlakola

POPIA e hloka hore tlhahisoleseding ea botho e se ke ea bolokoa nako e telele ho feta kamoo ho hlokahalang bakeng sa morero oo e bokeletsoeng ka eona. Boemo bona bo thulana le litlhokahalo tse ling tsa taolo, haholo-holo Melao ea Bureau ea Mokitlane, e hlalosang bonyane linako tsa ho boloka lintlha tsa mokitlane. Litsebi tsa mekitlane li tlameha ho leka-lekanya litlhoko tsena: ho boloka data nako e telele e lekaneng ho fihlela boitlamo ba taolo empa e sa e boloke nako e telele ho feta kamoo ho hlokahalang.

Melawana ya Credit Bureau (Molao wa 19) e hlakisa hore dintlha tsa dipotso di tlameha ho bolokwa bonyane selemo se le seng, ha data ya profil ya ditefo e lokela ho bolokwa bonyane dilemo tse hlano. Tsena ke linako tse fokolang - litsebi tsa mekitlane li ka ‘na tsa hloka ho boloka data nako e telele ho phethahatsa boitlamo bo bong, joalo ka Litlhoko tsa ho boloka lirekoto tsa National Credit Act kapa ho itšireletsa khahlanong le litletlebo tse ka bang teng kapa mehato ea molao.

Leha ho le joalo, ho boloka datha ho tlola tlhoko ea POPIA ea hore data e se bolokoe nako e telele ho feta kamoo ho hlokahalang. Litsebi tsa mekitlane li lokela ho theha melaoana e hlakileng ea ho boloka e hlalosang hore na mefuta e fapaneng ea data e tla bolokoa nako e kae, data e tla hlakoloa neng, le hore na ho tla etsoa mekhelo efe. Melao ena e lokela ho ngoloa, e fetisetsoe ho basebetsi, ‘me e kenngoe tšebetsong ka mokhoa o hlophisehileng.

Tokelo ea ho hlakolwa tlasa POPIA ha se e felletseng. Batho ba nang le datha ba ka kopa ho hlakoloa ha tlhahisoleseling ea bona, empa mekha e ikarabellang e ka hana haeba ho bolokoa ho hlokoa ke molao, haeba data e hlokahala molemong oa khoebo e molaong, kapa haeba ho hlakoloa ho ka sitisa linyeoe tsa molao. Bakeng sa litsebi tsa mekoloto, sena se bolela hore likopo tsa ho hlakola li tlameha ho hlahlobjoa ka hloko: lintlha tse ling li ka hloka ho bolokoa ho fihlela litlamo tsa NCA kapa ho itšireletsa khahlanong le litletlebo tse ka bang teng.

Ha litsebi tsa mekoloto li fumana likopo tsa ho hlakoloa, li tlameha ho arabela hang-hang le ho hlalosa qeto ea tsona. Haeba ho tlosoa ho haneloa, sehlooho sa data se tlameha ho tsebisoa ka lebaka le tokelo ea bona ea ho tletleba ho Regulator ea Boitsebiso. Haeba ho hlakolwa ho lumelletsoe, data e tlameha ho hlakoloa ka mokhoa o sireletsehileng lits’ebetsong tsohle, ho kenyeletsoa le li-backups, ‘me ho hlakoloa ho tlameha ho ngoloa.

Melao ea ho boloka chelete e lokela ho khetholla lipakeng tsa mefuta e fapaneng ea data ea mokoloto. Litlaleho tsa Bureau tse huleloang bakeng sa litlhahlobo li ka ba le litlhoko tse fapaneng tsa ho bolokoa ho feta lirekoto tsa tlhahlobo, litokomane tsa liqeto, kapa ngollano ea bareki. Lintlha tse ling li ka ‘na tsa hloka ho bolokoa bakeng sa ho ikobela melao, ha lintlha tse ling li ka hlakoloa kapele. Melao e hlakileng e thusa ho netefatsa ts’ebeliso e ts’oanang le ho fokotsa kotsi ea ho boloka data nako e telele ho feta kamoo ho hlokahalang kapa ho hlakola data pele ho nako.

Taolo e itirisang ea ho boloka mekitlane e ka thusa litsebi tsa mekitlane hore li lumellane le litlhoko tsa ho boloka mekitlane ka linako tsohle. Sistimi e tšoaeang datha ka bo eona bakeng sa ho hlakoloa ho latela melaoana ea ho boloka, e hlakolang data e felileng ka mokhoa o sireletsehileng, le e bolokang tlaleho ea tlhahlobo ea mesebetsi ea ho hlakoloa e fokotsa kotsi ea ho latela melao le boiteko ba matsoho. Taolo ea ho boloka ka letsoho e na le liphoso ‘me hangata e fella ka hore e hlakole pele ho nako kapa e bolokoe ka nako e sa lekanyetsoang.

Phetisetso ea data ea Cross-Border

POPIA e thibela phetiso ya tlhahisoleseding ya botho ka ntle ho Afrika Borwa ntle le haeba maemo a itseng a fihlellwa. Ha data ea mokitlane e sebetsoa kapa e bolokoa kantle ho Afrika Boroa - mohlala, ho li-server tse amohelang European Union, United States, kapa libakeng tse ling - melao ea POPIA ea phetisetso ea meeli ea sebetsa. Litsebi tsa mekitlane tse sebelisang lits’ebeletso tsa maru, sethala sa software, kapa bafani ba bang ba sebetsang kapa ba bolokang data machabeng ba tlameha ho netefatsa hore ba latela melao ena.

Molao o akaretsang ke hore tlhahisoleseling ea motho e se ke ea fetisetsoa ho motho e mong naheng e ‘ngoe ntle le haeba naha eo e na le melao e lekaneng ea ts’ireletso ea data, taba ea data e lumella ho fetisoa, phetisetso e hlokahalang bakeng sa ts’ebetso ea konteraka, kapa phetisetso e molemong oa taba ea data. The Information Regulator e boloka lethathamo la linaha tse nang le tšireletso e lekaneng, empa lenane lena le na le moeli, ‘me libaka tse ngata tse tloaelehileng tsa ho amohela baeti ha li kenyelelitsoe.

Ha litsebi tsa mekitlane li sebelisa sethala sa software kapa lits’ebeletso tsa cloud tse tsamaisoang kantle ho Afrika Boroa, li tlameha ho tsebisa litaba tse mabapi le phetiso eo le ho fumana tumello e nepahetseng kapa ho itšetleha ka motheo o mong o molaong. Litsebiso tsa lekunutu le lipehelo tsa ts’ebeletso li tlameha ho bolela ka ho hlaka moo data e sebetsoang le ho bolokoa teng, ‘me bareki ba utloisise hore data ea bona ea mekitlane e ka fetisetsoa machabeng.

Haeba matla a ho amohela a na le ts’ireletso e lekaneng ea data - ka mohlala, haeba data e sebetsoa ho European Union, moo GDPR e fanang ka tšireletso e matla - sena se ka khotsofatsa litlhoko tsa POPIA. Leha ho le joalo, litsebi tsa mekoloto li ntse li lokela ho tsebisa litaba tsa data mabapi le phetisetso le ho netefatsa hore likonteraka tse nepahetseng li teng le bafani ba litšebeletso.

Sebaka sa sebaka sa GDPR (Athikele ea 3) le eona e ka sebetsa ha data ea mekitlane e sebetsoa ho EU, le haeba mokha o ikarabellang o le Afrika Boroa. Sena se bolela hore litsebi tsa mekoloto tse sebelisang lits’ebeletso tse tsamaisoang ke EU li kanna tsa hloka ho latela litlhoko tsa POPIA le GDPR. Mebuso ena e ‘meli e na le ho tšoana empa hape le liphapang, ‘me ho utloisisa bobeli ke habohlokoa bakeng sa ho lumellana ka botlalo.

Litumellano tsa ts’ebetso ea data bakeng sa phetisetso ea malibohong li tlameha ho hlaka ka ho khetheha mabapi le moo data e sebetsoang teng, ke mehato efe ea ts’ireletso e teng, le hore na litokelo tsa litaba tsa data li tla hlomphuoa joang. Litumellano li tlameha ho hlakisa hore mokhanni o tla ipapisa le melao e sebetsang ea ts’ireletso ea data, hore data e ke ke ea fetisetsoa libakeng tse ling ntle le tumello, le hore ts’ireletso e nepahetseng e ea sebelisoa.

Litsebi tsa mekitlane li lokela ho sebetsa ka hloko ho bafani ba litšebeletso tsa machaba ho etsa bonnete ba hore ba utloisisa litlhoko tsa PPIA, hore ba kenya tšebetsong mehato e lekaneng ea tšireletso, le hore ba ka bontša hore baa e latela. Ho itšetleha feela ka liphatlalatso tse akaretsang tsa mofani oa litšebeletso mabapi le ts’ireletso ha hoa lekana - lifeme li lokela ho netefatsa hore na mehato e itseng e teng le hore likonteraka li hlalosa boitlamo ka ho hlaka.

Litumellano tsa Ts’ebetso ea Lintlha (DPAs)

Litumellano tsa ho sebetsana le lintlha ke likonteraka tsa bohlokoa tse hlalosang likamano pakeng tsa batho ba ikarabellang le ba sebetsang. Bakeng sa litsebi tsa mekoloto tse sebelisang sethala sa software, lits’ebeletso tsa credit bureau, cloud hosting, kapa bafani ba bang ba mekhatlo e meng, li-DPA ha se taba ea boikhethelo - li hlokoa ke POPIA ‘me li bohlokoa bakeng sa ho hlakisa boitlamo, ho fana ka melato, le ho netefatsa hore lia lateloa.

DPA e tlameha ho hlalosa ka ho hlaka mesebetsi ea mekha. Mokha o ikarabellang ke mang? Mokhanni ke mang? Boikarabello bo fapaneng ke bofe? Ho hlakisoa hona hoa hlokahala hobane mokha o ikarabellang o lula a ikarabella bakeng sa ho latela melao, le ha basebelisi ba ameha. Ho se tsejoe hantle mabapi le mesebetsi ho baka kotsi ea ho latela melao le ho etsa hore ho be thata ho fana ka boikarabello haeba ho hlaha liphoso.

DPA e tlameha ho hlakisa boitlamo ba opareitara. Mokhanni o tlameha ho sebetsana le litaba tsa hae feela ho latela litaelo tsa mokha o ikarabellang, o tlameha ho kenya ts’ebetsong mehato e nepahetseng ea ts’ireletso, a boloke lekunutu, ‘me a thuse motho ea ikarabellang ho fihlela boitlamo ba POPIA. Litlamo tsena e lokela ho ba tse tobileng, eseng tse akaretsang. Puo e sa hlakang e kang “mosebetsi o tla ipapisa le melao e sebetsang” ha ea lekana — DPA e lokela ho hlakisa hore na ke mehato efe ea tšireletso e tla kengoa tšebetsong, hore na ho tla ba le taolo efe ea phihlello, le hore na mosebelisi o tla thusa joang ka likopo tsa litaba tsa data.

Litlhoko tsa tšireletso li lokela ho hlalosoa ka botlalo. DPA e lokela ho hlakisa maemo a eNCRyption (AES-256 ha e phomotse, TLS e tseleng), taolo ea phihlello (RBAC, MFA), litlhoko tsa ho rema lifate, le mekhoa ea ho arabela liketsahalo. E boetse e lokela ho hloka hore mosebeletsi a tsebise motho ea ikarabellang hang-hang haeba tlōlo ea molao e etsahala kapa haeba mehato ea tšireletso e senyeha.

Litlamo tsa ho boloka lekunutu li netefatsa hore basebelisi ha ba senole lintlha tsa mekoloto ho batho ba sa lumelloeng kapa ba li sebelisetsa merero e meng ntle le e boletsoeng ho DPA. Sena se bohlokoa haholo ha basebelisi ba khona ho fumana lintlha tsa bohlokoa tsa lichelete. DPA e lokela ho thibela basebelisi ho sebelisa data molemong oa bona, ho arolelana lintlha le batho ba bang ntle le tumello, le ho boloka data nako e telele ho feta kamoo ho hlokahalang.

Meeli ea tšebeliso e lokela ho ba e hlakileng. Mookameli o tla sebetsana le lintlha life? Ka merero efe? Mokhanni o tla boloka data nako e kae? A na mokhanni a ka sebelisa lintlha bakeng sa litlhahlobo, ntlafatso ea litšebeletso, kapa merero e meng? Meeli ena e lokela ho ba e hlakileng ho thibela ho ata le ho netefatsa hore ts’ebetso e lula e le ka har’a meeli ea seo ho neng ho lumellanoe ka sona qalong.

Mekhoa ea tsebiso ea tlōlo ea molao e tlameha ho hlalosoa. POPIA e hloka hore tlolo ea molao ea data e tlaleheloe ntle le tieho e sa hlokahaleng, ‘me DPA e lokela ho hlakisa hore na mokhanni o lokela ho tsebisa motho ea ikarabellang kapele hakae, hore na ho fanoe ka boitsebiso bofe, le hore na mahlakore a tla hokahanya boiteko ba ho arabela joang. Linako li tlameha ho ba tse tobileng - “kapele kamoo ho ka khonehang” ha e hlaka, athe “pele ho lihora tse 24 tsa ho sibolloa” e hlakile ebile e ka sebetsa.

DPA e boetse e lokela ho sebetsana le litokelo tsa litaba tsa litaba. Mokhanni o tla thusa motho ea ikarabellang joang ho arabela likopo tsa phihlello, likopo tsa tokiso, kapa likopo tsa ho hlakolwa? Ke lintlha life tse tla fanoa ke mosebeletsi ho thusa motho ea ikarabellang ho arabela? Mekhoa ena e lokela ho ngoloa ho netefatsa hore litokelo tsa litaba tsa data li hlomphuoa ka katleho.

Litokisetso tsa ho emisa li bohlokoa. Ha DPA e fela, ho etsahala’ng ka data? Motho ea sebetsang o lokela ho khutlisa kapa a hlakole boitsebiso bohle ba hae ka tsela e sireletsehileng, ‘me DPA e lokela ho bolela hore na sena se tla netefatsoa joang. Ho hlakola data ho tsoa lits’ebetsong tse sebetsang ha hoa lekana - li-backups le data e bolokiloeng le tsona li tlameha ho rarolloa.

Litsebi tse ngata tsa mekitlane li sebetsa ntle le li-DPA tsa semmuso, ho fapana le moo li itšetlehile ka lipehelo tse akaretsang tsa litšebeletso kapa li nka hore bafani ba litšebeletso ba tla sebetsana le melao eo ka nepo. Sena se baka kotsi e kholo. Ntle le DPA e hlakileng, boitlamo ha bo hlake, kabo ea melato ha e hlake, ‘me ho ba thata ho bonts’a boikitlaetso. Litsebi tsa mekitlane li lokela ho etsa bonnete ba hore li-DPA li teng le basebelisi bohle ba sebetsanang le data ea mokoloto molemong oa bona.

Likheo tse Tloaelehileng tsa PPIA Ts’ebetsong ea Mokitlane

Leha ho na le litlhoko tse hlakileng tsa taolo, lifeme tse ngata tsa mekoloto li sokola ho latela melao ea PPIA ka lebaka la likheo tse atileng lits’ebetsong le lits’ebetsong tsa tsona. Ho utloisisa likheo tsena ho thusa lifeme ho tseba moo li hlokang ho ntlafatsa le hore na ke hobane’ng ha mekhoa e hlophisitsoeng e le ea bohlokoa.

Lekhalo le atileng haholo ke ho ba sieo ha litumellano tse hlophisitsoeng tsa ts’ebetso ea data le barekisi ba software. Litsebi tse ngata tsa mekoloto li sebelisa sethala sa software ho hula litlaleho tsa liofisi tsa mekitlane, ho etsa litlhahlobo le ho laola lifaele tsa bareki, empa li sebetsa ntle le li-DPA tse hlakileng tse hlalosang litlamo tsa mokhanni, litlhoko tsa ts’ireletso le kabo ea mekoloto. Sena se baka ho se utloane mabapi le hore na ke mang ea ikarabellang bakeng sa eng, se etsa hore ho be thata ho bonts’a boitlamo, ‘me se eketsa kotsi haeba tlōlo ea molao e etsahala. Ntle le DPA, kamano ea opareitara ha e hlake, ‘me litsebi tsa mekoloto li ka thatafalloa ho bonts’a hore li hlokometse ka nepo.

Litlaleho tsa Bureau tse bolokiloeng ka har’a li-drive tse arolelanoang tse sa ngolisoang kapa lits’ebetsong tsa lengolo-tsoibila ke lekhalo le leng khafetsa. Hangata litsebi tsa mekoloto li hula litlaleho ho tsoa ho li-portal tsa bureau, li li boloke e le li-PDF, ebe li li boloka ka har’a lifoldara tse arolelanoang kapa likhoele tsa lengolo-tsoibila. Mekhoa ena ea polokelo hangata e haelloa ke li-eNCRyption nakong ea phomolo, taolo ea phihlello, kapa li-log log. Mang kapa mang ea nang le phihlello ea drive e arolelanoang a ka bona lintlha tsa bohlokoa tsa mokoloto, ‘me ha ho na rekoto ea hore na ke mang ea fumaneng tlhaiso-leseling kapa neng. Sena se tlola maemo a tshireletso a POPIA mme se baka kotsi e kgolo ya phihlello e sa dumellwang kapa ditlolo tsa data.

Khaello ea taolo ea phihlello ho data ea mokoloto e atile. Ha li-bureau li tlaleha, lirekoto tsa tlhahlobo, kapa lifaele tsa bareki li bolokiloe lits’ebetsong tse arolelanoang ntle le taolo ea phihlello e thehiloeng ho karolo, basebeletsi bohle ba ka fumana lintlha tsohle, ho sa tsotelehe hore na ba li hloka bakeng sa mesebetsi ea bona. Sena se tlola molao wa ho se be le tokelo mme se eketsa kotsi ya phihlello e sa dumellwang kapa tshebediso e mpe. Bahlahlobi ba mekitlane ba ka hloka phihlello ea litlaleho tsa liofisi, empa basebetsi ba tsamaiso ba kanna ba se hloke ho fihlella lintlha tsa bohlokoa tsa lichelete. Ntle le taolo e nepahetseng ea phihlello, lifeme li ke ke tsa bontša hore li fokotsa phihlello ho se hlokahalang.

Lintlha tsa tlhahlobo tse sieo li baka mathata a ho latela melao. Ha litsebi tsa mekoloto li sa khone ho bonts’a hore na ke mang ea fumaneng data efe, neng, kapa ka sepheo sefe, ba sokola ho bonts’a hore ba nka ts’ireletso ka botebo le hore ba ka arabela ka nepo likopo tsa litaba tsa data kapa lipatlisiso tsa tlōlo ea molao. Litsela tse akaretsang tsa tlhahlobo ke tsa bohlokoa bakeng sa boikamahanyo ba POPIA le ho latela Molao oa Naha oa Mekitlane, ‘me litsamaiso tse ngolisang phihlello eohle le liphetoho ka botsona li theha mekhoa e matla ea tlhahlobo ho feta ea ho boloka litlaleho.

Ha ho ts’ebetso ea tsebiso ea tlolo ea data ke lekhalo la bohlokoa. Ha tlōlo ea molao e etsahala, nako e bohlokoa, ‘me likarabo tsa nakoana ha lia lekana. Litsebi tsa mekitlane li tlameha ho ba le litsamaiso tse ngotsoeng tsa ho bona litlolo tsa molao, tse nang le tšenyo, ho tsebisa batho ba amehang, le ho tlaleha ho Molaoli oa Tlhahisoleseding. Ntle le mekhoa ena, lifeme li ka liehisa litemoso, tsa fana ka tlhahisoleseling e sa fellang, kapa tsa hloleha ho nka mehato e nepahetseng ea phokotso, tsa eketsa kotsi ea taolo le kotsi ho lihlooho tsa data.

Melao e sa hlakeheng ea ho boloka lintlha e baka mathata a ho latela melao. Ha litsebi tsa mekitlane li se na maano a hlakileng a hlalosang hore na mefuta e fapaneng ea data e tla bolokoa nako e kae, data e tla hlakoloa neng, le hore na ho na le mekhelo efe e sebetsang, ba ipeha kotsing ea ho boloka data nako e telele ho feta kamoo ho hlokahalang (ho tlola POPIA) kapa ho hlakola data pele ho nako (ho tlola litlhokahalo tse ling tsa taolo). Melao ea ho boloka chelete e lokela ho ngoloa, e fetisetsoe ho basebetsi, ‘me e kenngoe ts’ebetsong ka mokhoa o hlophisitsoeng, empa lifeme tse ngata li itšetlehile ka liqeto tsa nakoana kapa li nka hore boitsebiso bo ka bolokoa ka nako e sa lekanyetsoang.

Likheo tsena li ke ke tsa qojoa. Li hlaha ka lebaka la ho itšetleha ka mekhoa ea matsoho, lisebelisoa tsa generic, le phallo ea mosebetsi oa ad hoc. Lifeme tse amohelang litsamaiso tse hlophisitsoeng tse etselitsoeng ts’ebetso ea mekoloto le ho latela melao ea POPIA li ka koala likheo tsena ‘me tsa fetola ho latela moroalo ho ba sephetho sa tlhaho sa ts’ebetso e ntle. Litsebi tsa mekitlane tse fumanang lintlha tsa liofisi le tsona li tlameha ho latela Melao ea Boitšoaro ea CBA, e leng se tlatselletsang litekanyetso tse ikhethileng indastering bakeng sa ho sebetsana le data. Ntho ea bohlokoa ke ho rala lits’ebetso le lits’ebetso tse ahang ts’ireletso, taolo ea phihlello, litsela tsa tlhahlobo, le taolo ea ho boloka tšebetso ea letsatsi le letsatsi ho fapana le ho li nka e le mathata a fapaneng.

Sebelisa lintlha tsa mokoloto ka kholiseho

Boikamahanyo ba POPIA bo kenyeleditswe karolong e nngwe le e nngwe ya ditshebetso tsa mekitlane - ho tloha kamoo ditlaleho tsa diofisi di hulwang le ho bolokwa ho ya kamoo ditekolo di etswang kateng le hore na data e bolokwa jwang. Litsebi tsa mekitlane tse sebetsanang le lintlha tsa mekitlane li tlameha ho utloisisa boitlamo ba tsona joalo ka mekha e nang le boikarabelo kapa basebetsi, ho kenya ts’ebetsong mehato e nepahetseng ea ts’ireletso, ho netefatsa hore litumellano tsa ts’ebetso ea data li teng, le ho theha boikamahanyo mosebetsing oa bona oa letsatsi le letsatsi.

Litlamorao tsa ho se latele melao ea molao li matla: likotlo tsa taolo, melato ea sechaba, tahlehelo ea tšepo ea bareki, le kotsi e ka bang teng ho bareki. Empa ho lumellana ho ka finyelloa ha lifeme li e nka e le molao-motheo oa moralo ho e-na le ho nahana ka morao. Litsamaiso tse behang lintlha tsa mekitlane bohareng, tse kenyang taolo ea phihlello ho latela karolo e itseng, tse eNCRypt data nakong ea phomolo le ha li le leetong, tse bolokang lintlha tse felletseng tsa tlhahlobo, le tse laolang ho bolokoa li tšehetsa melao ea POPIA ka katleho ho feta mekhoa ea matsoho kapa lisebelisoa tse tloaelehileng.

Kopana ho etsa peeletso le ho bona hore na litaolo tsa phihlello tse ipapisitseng le maemo, polokelo e patiloeng, le lintlha tse felletseng tsa tlhahlobo li tšehetsa boitlamo ba hau ba POPIA ha u sebetsa le data ea credit bureau.