Ukubalwa Kwemali Engeziwe | Umhlahlandlela Wokufinyeleleka
Isinyathelo ngesinyathelo sokubala imali engenayo eningi yokuhlola ukukwazi ukuthengeka eNingizimu Afrika. Isibonelo esisebenzayo ngamaRandi sabanikezeli bezikweletu, abadayisi, nabeluleki.
Imali engenayo enqwabelene iwumphumela oyinhloko wanoma yikuphi ukuhlola ukukwazi ukuthengeka: yinani elisele ngemva kokuba imali engenayo yonke, imali ebanjwayo esemthethweni, izibopho ezikhona zekhredithi, kanye nezindleko zokuphila zibaliwe. Kubanikeli bezikweletu, abeluleki bezikweletu, kanye nabadayisi bezikweletu eNingizimu Afrika, ukuthola ilungelo lokubala lemali engenayo yikhona okunquma ukuthi umthengi angakwazi yini ukuhlinzeka ngesikweletu esisha noma esihlelwe kabusha ngaphandle kokukhokha imali. Nokho iziNCAzelo zemali engenayo, izindleko okufanele zidonswe, kanye nendlela yokuphatha izibopho ezikhona ziyahlukahluka kuwo wonke amafemu ngisho nabahloli, okuholela emiphumeleni eguquguqukayo kanye nobungozi bokulandelwa komthetho ngaphansi koMthetho Wezikweletu Kazwelonke (NCA). Lesi sihloko sichaza ukuthi kusho ukuthini imali engenayo eningi kumongo wesikweletu saseNingizimu Afrika, ukuthi ibalwa kanjani isinyathelo ngesinyathelo ngesibonelo esisetshenziwe ngamaRandi, kungani izindlela ezenziwa ngezandla zehluleka esikalini, nokuthi ihlotshaniswa kanjani ukuhlolwa kokukwazi ukuthenga, isilinganiso semali engenayo nesikweletu, kanye ukuba nezikweletu ngokweqile.
Isho ukuthini Imali Eningi Engenayo Ekuhloleni Isikweletu
Ekuhlolweni kwekhredithi, imali engenayo eyinsalela yinani lanyanga zonke elitholwa umthengi ngemva kwazo zonke izimali ezibanjwayo ezidingekayo kanye nezibopho ezikhona. Iphendula umbuzo othi: ingabe lo mthengi angabeka malini ngokweqiniso ekukhokheleni isikweletu esisha noma ezitolimendeni ezihlelwe kabusha ngaphandle kokuphazamisa izindleko zokuphila ezibalulekile noma izibopho ezikhona?
Umqondo ulula; ukubulawa akunjalo. Imali engenayo ingaba yinsada noma inetha. Izimali ezibanjwayo zingabandakanya kuphela izinto ezisemthethweni (i-PAYE, i-UIF, impesheni) noma isethi ebanzi. Izibopho ezikhona kufanele ziphelele futhi zibe ezamanje—ngokuvamile zithathwe emibikweni ye-credit bureau evela ku-Experian, Datanamix, noma TransUnion. Ukuphilaizindleko zingamenyezelwa umthengi, ezithathwe kumabhentshimakhi (njengalawo asetshenziswa ekubuyekezweni kwezikweletu), noma inhlanganisela. Inketho ngayinye ithinta inani lemali eningi ngakho-ke isiphetho mayelana nokuthengeka.
Kubahlinzeki bezikweletu, imali engenayo enqwabelene iwuphawu lwesitolimende esisha: ukukhokha okuhlongozwayo kufanele kulingane nensalela. Kubeluleki bezikweletu, yisizinda lapho izinkokhelo ezihlelwe kabusha zabiwa khona kubo bonke abakweletwayo. Kubathengi bezikweletu, iqondisa ukufaneleka kwangaphambili ukuze kube kuphela abafake izicelo abanemali eningi eyanele abathuthukela kubabolekisi. Kuzo zonke izimo, isibalo kufanele siphindaphindeke, sibhalwe phansi, futhi sihambisane nokulindelwe yi-NCA ukuze isixhumanisi phakathi kwedatha nesinqumo sivikeleke.
Kungani Ukubalwa Kwemali Engenayo Ngesandla Kwehluleka Ngesikali
Amafemu amaningi asabala imali enqwabelene ngesandla: ukudonsa umbiko wesikweletu se-PDF, ukuthayipha amabhalansi e-akhawunti nezitolimende kusipredishithi, ukwengeza izibalo zemali engenayo nezindleko kumafomu ezicelo noma amanothi, nokukhipha ukuze uthole inombolo eyodwa. Lokho kuhamba komsebenzi kudala izinkinga ezingabikezelwa.
Ukuthwebula okungaphelele kwezibopho. Ama-PDF ehhovisi enza uhlu lwama-akhawunti ngamathebula noma ngendlela yokulandisa. Abahloli kufanele bathole isikhungo ngasinye, banqume ukuthi sibalwa yini njengesibopho sesikweletu, bese befaka kabusha izibalo. Ukulahlekelwa i-akhawunti eyodwa—ikhadi lesitolo, imali ebolekiwe encane, noma i-akhawunti ephethwe kwenye i-bureau—kubukela phansi izibopho ezikhona futhi kweqa imali eyengeziwe. Uma abahloli abahlukene behumusha umbiko ofanayo ngendlela ehlukile, umthengi oyedwa angakhiqiza izibalo ezihlukene ezinqwabelene.
Ayikho ithrekhi yocwaningo. Imali enqwabelene ingase ibe khona kuseli kuphela noma ainothi elibhalwe ngesandla. Asikho isixhumanisi esiqinisekisiwe phakathi kokusetshenziswa kombiko we-bureau, yimaphi ama-akhawunti afakiwe, iyiphi inkambiso yezindleko esetshenzisiwe, kanye nenombolo yokugcina. Uma i-NCR noma umcwaningi mabhuku wangaphakathi ebuza ukuthi isibalo sithathwe kanjani, ukwakha kabusha kuthatha isikhathi futhi ngokuvamile akuphelele.
Izindleko eziguquguqukayo kanye nokuphathwa kwemali engenayo. Umhloli oyedwa angase asebenzise isamba semali engenayo futhi asuse kuphela izimali ezibanjwayo ezingokomthetho; omunye angasebenzisa isamba semali engenayo ephuma ku-payslip. Umuntu angase asebenzise izindleko zokuphila ezimenyezelwe; omunye angasebenzisa i-NCR noma izilinganiso zemboni. Ngaphandle kwemithetho emisiwe, imali engenayo enqwabelene ayinakuqhathaniswa kuzo zonke izimo noma kubahloli bonke, futhi ukulunga nokuthobela kokubili kuyahlupheka.
Ungabala Kanjani Imali Engenayo: Isinyathelo Ngesinyathelo
Isibalo esifanele semali engenayo eningi silandela ukulandelana okucacile. Chaza okokufaka ngakunye, ukusebenzise ngokungaguquki, futhi ubhale phansi umthombo wawo wonke amanani.
Isinyathelo 1: Sungula imali engenayo yanyanga zonke
Qala ngemali engenayo yanyanga zonke yomthengi: iholo, iholo, amakhomishini, imali yokuqasha, noma enye imali engenayo eqinisekisiwe. Kubasebenzi, sebenzisa ama-payslip; kubathengi abazisebenzayo, sebenzisa amafomu entela, izitatimende zasebhange, noma ama-akhawunti ahloliwe lapho kungenzeka. Uma uqala emalini eyisamba semali engenayo, khipha imali ebanjwayo esemthethweni (i-PAYE, i-UIF, impesheni noma iminikelo ye-provident) ukuze uthole imali engenayo (yokuyisa ekhaya). Isamba semali engenayo iyisisekelo esingcono sokufinyeleleka ngoba sibonisa lokho umthengi anakho ngempela. Bhala umthombo (isb. i-payslip yango-X, umqashi Y) kanye nokuthi inani liphelele noma liphelele.
Isinyathelo sesi-2: Susa noma yiziphi izimali ezidonswayo ezengeziwe ezingekho ku-net
Uma inethaimali engenayo ephuma ku-payslip isivele ibonisa zonke izimali ezibanjwayo ezisemthethweni, akukho okunye ukususa okudingekayo kulesi sinyathelo. Uma usebenzisa izibalo ezisahlanganisa izimali ezidonswa ngokuzithandela (isb. i-medical aid, i-garnishee orders, isondlo) enciphisa inkokhelo yokuyisa ekhaya, isuse lezo ukuze inani “elitholakalayo lemali engenayo” kube yilona elingena ku-akhawunti yomthengi noma litholakalela isevisi yesikweletu.
Isinyathelo sesi-3: Hlanganisa zonke izibopho zekhredithi ezikhona zanyanga zonke
Faka ohlwini zonke izivumelwano zezikweletu ezidinga ukukhokhwa njalo ngenyanga: ibhondi noma imali mboleko yomuzi, imali yemoto, imalimboleko yomuntu siqu, amakhadi esikweletu (inkokhelo encane noma yenkontileka), amakhadi esitolo, nanoma yiziphi ezinye izinsiza. Umthombo ogunyaziwe umbiko we-credit bureau. Donsa umbiko wamanje kakhulu otholakalayo; faka wonke ama-akhawunti kuwo wonke ama-bureaux uma usebenzisa ngaphezu kweyodwa. Ku-akhawunti ngayinye, sebenzisa isitolimende senkontileka (lokho umthengi okufanele akukhokhe), hhayi lokho akukhokhayo njengamanje uma esalele emuva. Hlanganisa lezi ukuze uthole isamba sezibopho ezikhona zanyanga zonke. Leli nani liyisibalo esifanayo esisetshenziswe ku- isilinganiso semali engenayo nesikweletu.
Isinyathelo 4: Susa izindleko zokuphila ezifanele
Izindleko zokuphila ziyilokho umthengi akudingayo ukuze azichithe inyanga ngayinye ezintweni ezibalulekile: indlu (inkokhelo yerenti noma yebhondi uma ingekho kakade ezibophweni, noma ingxenye yezindleko zezindlu), izinsiza, ezokuthutha, ukudla, imfundo, ukwelashwa, umshuwalense, nezinye izindleko ezidingekayo. Ukuzijwayeza kuyehluka: amanye amafemu asebenzisa izindleko ezimenyezelwe ngabathengi kuncike ekuhlolweni kokufaneleka; abanye basebenzisa i-benchmark noma izibalo ezijwayelekile (isb. i-NCR noma imihlahlandlela yemboni ngebhande lemali engenayo). Noma yikuphiindlela oyisebenzisayo, isebenzise ngokungaguquki futhi uyibhale phansi. Susa isamba sezindleko zokuphila zanyanga zonke enanini onalo ngemva kwezinyathelo 1–3 (okungukuthi emalini eyinsalela khipha ezibanjwayo khipha izibopho ezikhona).
Isinyathelo 5: Okusele kuyimali eningi engenayo
Imali eningi engenayo = Isamba semali engenayo − Imali eyengeziwe ebanjwayo − Izibopho ezikhona zenyanga nenyanga zekhredithi − Izindleko zokuphila ezinengqondo
Umphumela uyinani elitholakala nyanga zonke lokukhokha isikweletu esisha noma ukwabelwa isikweletu esihleliwe. Uma isibalo sinegethivu noma siphansi kakhulu, umthengi unamandla amancane noma awanawo amandla okuthola enye ikhredithi futhi angase abe abanezikweletu ngokweqile. Uma kuvuma, isitolimende esisha esihlongozwayo (noma isamba sezitolimende ezihlelwe kabusha) akumele sidlule le mali enqwabelene, futhi ngokuvamile kufanele sishiye isilondolozi sezindleko ezingalindelekile.
Isibonelo Esenziwe: Imali Eningi Engenayo NgamaRandi
Cabanga ngomndeni oneholo elilodwa eGoli. Umthengi uyisisebenzi esinesikhundla esilandelayo.
- Isamba somholo wanyanga zonke: R32,000
- Imali ebanjwa ngokomthetho (i-PAYE, i-UIF, impesheni): R4,800
- Isamba semali engenayo yanyanga zonke: R27,200
Izibopho zekhredithi ezikhona (kusuka embikweni wakamuva we-Experian bureau):
- Ibhondi: R6,200/mo
- Imali yemoto: R2,800/mo
- Imalimboleko yomuntu siqu: R1,100/mo
- Ikhadi lesitolo (ubuncane): R350/mo
- Isamba sezibopho ezikhona: R10,450/mo
Izindleko zokuphila ezinengqondo (kusetshenziswa izindleko ezimenyezelwe ezihlolwe ngokumelene nezinkambiso):
- Izindlu (amareythi, izinsiza, ukulungiswa): R1,200
- Ezokuthutha: R1,800
- Ukudla nekhaya: R3,500
- Imfundo: R800
- Ukwelashwa kanye nomshwalense: R900
Okunye okubalulekile: R600 - Ingqikithi yokuphilaizindleko: R8,800/mo
Isibalo:
- Imali engenayo: R27,200
- Khipha izibopho ezikhona: −R10,450 → R16,750
- Susa izindleko zokuphila: −R8,800
- Imali eningi engenayo: R5,500 ngenyanga
Lo mthengi uno-R5,500 ngenyanga otholakalayo wekhredithi entsha noma ehlelwe kabusha. Umnikezi wesikweletu ocabangela ukubolekwa imali yomuntu siqu entsha enesitolimende sika-R1,800/mo angabona ukuthi ilingana nensada negumbi okumele lisale. Umeluleki ngezikweletu owakha isiphakamiso sokuhlela kabusha uzokwaba u-R5,500 kubo bonke abakweletwayo ngendlela esimeme. Uma isitolimende esisha esihlongozwayo besingu-R6,000, sizodlula imali eningi futhi isicelo kufanele sinqatshwe noma isiphakamiso sibuyekezwe. Umqondo ofanayo uyasebenza kuzo zonke izimo: imali enqwabelene iwuphahla lwesevisi yesikweletu eyengeziwe.
I-NCA Nokuthobela: Ukubhala Isibalo
Izigaba 81 no-82 ze-NCA zidinga abahlinzeki bezikweletu ukuthi bathathe izinyathelo ezifanele zokuhlola izindlela zezimali ezikhona zomthengi, amathemba, kanye nezibopho ngaphambi kokungena esivumelwaneni sesikweletu. Imali engenayo engeziwe iwumphumela ongokoqobo walokho kuhlola—ifingqa kusho ukususa izibopho kukhishwe izindleko ezifanele. I-NCR ilindele ukuthi abahlinzeki bezikweletu babhale lokho okuhloliwe nokuthi kwafinyelelwa kanjani esiphethweni. Lokho kusho ukurekhoda imithombo yemali engenayo, uhlu lwezibopho (kanye nombiko wehhovisi elivela kuwo), isisekelo sezindleko ezisetshenzisiwe, kanye nensalela ewumphumela. Lapho ukubala kwenziwa ngendlela ehlelekile—ngedatha yehhovisi emikhakheni engashintshi, imithetho yezindleko ezimisiwe, kanye nomkhondo wokucwaninga owodwa osuka embikweni uye kumphumela—ukuhlola kuyavikeleka futhi kuyaphindaphindeka.
Isikweletuabeluleki kufanele babonise ukuthi okutholwe ngokuba nezikweletu ngokweqile kanye neziphakamiso zokuhlela kabusha kusekelwe ekuhlolweni okufanele kwezindlela zezimali nezibopho. Isibalo esicacile semali engenayo eningi, exhunywe nedatha yehhovisi eliyisisekelo kanye nokuqagela kwezindleko, kuyakweseka lokho. Kuwo wonke amaqembu, umgomo ofanayo uyasebenza: imali eningi engenayo ayiyona into eqagelayo; isibalo esichaziwe okufanele senziwa kabusha sisuka emibhalweni efanayo futhi sichazeke umcwaningi mabhuku noma umlawuli.
Isicelo Esisebenzayo: Ukusebenzisa Insalela Ezindimeni Ezihlukene
Abahlinzeki bezikweletu. Ngaphambi kokunikeza isikweletu, qhathanisa isitolimende esihlongozwayo nenzuzo enqwabelene yomthengi. Uma isitolimende sidlula imali enqwabelene (noma sisebenzisa okuningi kwakho kangangokuthi asikho isilondolozi esisalayo), ikhredithi ayithengeki futhi ukuyinikeza kuphakamisa ingcuphe yokubolekisa ngobudedengu. Inqubomgomo yangaphakathi ingasetha ubuncane bebhafa enqwabelene noma iphesenti eliphezulu lemali enqwabelene lelo elingase lisetshenziswe yinoma yisiphi isibopho esisha. Bhala phansi isibalo semali enqwabelene nendlela esisekele ngayo isibonelelo noma ukwehla.
Abeluleki ngezezikweletu. Imali engenayo eyinsada iyona ehlanganisa isiphakamiso sokuhlela kabusha. Ngemva kokunquma ukuthi umthengi unezikweletu eziningi kakhulu, yabela abakweletwayo imali eningi ngendlela efanelekile neqhubekayo. Isiphakamiso kufanele sibonise ukuthi imali enqwabelene yabalwa kanjani (imali engenayo, izibopho, izindleko) nokuthi yabiwa kanjani. Ukungaguquguquki kuzo zonke izimo—izinkambiso zezindleko ezifanayo, ukuphathwa okufanayo kwedatha yehhovisi—kunciphisa amaphutha futhi kusekele ukulungela ukuhlolwa kwe-NCR.
Abadayisi bezikweletu. Sebenzisa imali eningi engenayo ukuze bafake izicelo ngaphambi kokufaneleka. Uma imali enqwabelene iphansi kakhulu emkhiqizweni umthengi awufunayo, meluleke ngaphambiliukuhambisa isicelo okungenzeka sinqatshwe. Lokho konga isikhathi futhi kugwema imibuzo enzima engadingekile. Isibalo akufanele sijule njengesalowo obolekisayo ekugcineni, kodwa indlela kufanele ihambisane ukuze ukufaneleka kwangaphambilini kuthembeke.
Ngekabani Lokhu
Lo mhlahlandlela ngowezisebenzi zezikweletu zaseNingizimu Afrika ezidinga ukubala iholo elinqwabelene njengengxenye yokuhlolwa kokukwazi ukukhokhela: abahlinzeki bezikweletu abahlola izicelo ngaphansi kwe-NCA, abeluleki bezikweletu bakha iziphakamiso zokuhlela kabusha kanye nokunquma ukuba nezikweletu ngokweqile, kanye nabadayisi bezikweletu abafake izicelo ngaphambi kokufaneleka. Futhi ingeyezisebenzi zokuthobela kanye nokusebenza eziklama noma ukuhlola ukuhlola ukuhamba komsebenzi futhi ezidinga incazelo ecacile yemali eningi engenayo kanye nendlela yokubala ephindaphindwayo. Kungakhathaliseki ukuthi usebenzisa amaspredishithi, amasistimu angaphakathi, noma amathuluzi ukuhlolwa kokukwazi ukuthenga akhelwe injongo, ingqondo iyafana: imali enqwabelene iyona esele ngemva kwemali engenayo, imali ebanjwayo, izibopho, nezindleko zokuphila, futhi iwumkhawulo wesevisi yesikweletu esisha noma ehlelwe kabusha.
Izinyathelo Ezilandelayo
Ukubalwa kwemali engenayo engeziwe kuyisisekelo sokuhlola ukukwazi ukuvikeleka kanye nokuboleka okuthobelayo. Ukuchaza okokufaka ngokucacile, ukukusebenzisa ngokungaguquki, kanye nokuxhumanisa umphumela nombiko wehhovisi eliyisisekelo kanye nesisekelo sezindleko kugcina inqubo yakho icwaningeka futhi izinqumo zakho zihambisana nokulindelwe yi-NCA.
Xhumana ukuze ubone ukuthi idatha ye-bureau ehlelekile kanye nokubalwa kwemali engenayo enqwabelene kungasekela kanjani ukuhlaziya okufinyelelekayo, okufinyelelekayo kulo lonke iqembu lakho.